Bir xil ish qilasan. Bir xil vaqt sarflaysan. Bir xil jismoniy charchoq, bir xil ruhiy bosim. Lekin oyning oxirida kartangga tushgan pul Won bo‘lsa, miyang bir xil ishlaydi: hisob-kitob, tejash, yetadimi-yo‘qmi degan savol. Pul kelgan zahoti u allaqachon bo‘linib bo‘lgan bo‘ladi. Ijara, ovqat, transport, telefon, soliq. Won bilan kelgan pul senga tanlov bermaydi — u seni tizim ichida aylantiradi. Sen pulni boshqarmaysan, pul seni boshqaradi. Shu sababli ko‘p odamlar Won bilan ishlab, doim band, lekin ichidan bo‘sh bo‘lib yuradi.

Dollar bilan kelgan pul esa boshqacha og‘irlikka ega. Hatto miqdori kichik bo‘lsa ham. Chunki Dollar — bu faqat valyuta emas, bu signal. “Sen mahalliy chegaradan chiqding”, degan signal. Shu sababli odam Dollar bilan topilgan pulni ko‘proq qadrlaydi, ko‘proq ehtiyot qiladi, ko‘proq reja qiladi. Won bilan esa pul ko‘pincha “ishlab topildi → sarflandi → yana ishlash kerak” degan yopiq doiraga tushib qoladi. Bu iqtisod emas, bu ong masalasi.

Qiziq joyi shundaki, bu farq odam kambag‘al yoki boyligiga bog‘liq emas. Ba’zan Koreyada yaxshi oylik olayotgan odam ham o‘zini ichidan kambag‘aldek his qiladi. Chunki u biladi: agar ishlashni to‘xtatsa, tizim uni darhol chiqarib yuboradi. Won seni shu jamiyat ichida vaqtincha mehmon qilib qo‘yadi. Dollar esa masofadan turib ham kuch beradi. Shu sababli ko‘plab xorijliklar Dollar bilan ishlashni “nafaqat daromad, balki nafas olish” deb tasvirlaydi. Chunki bu pul bilan sen faqat bugunni emas, ertani ham o‘ylay boshlaysan.

Bu yerda yana bir og‘ir haqiqat bor: Won — mehnatga bog‘langan pul, Dollar esa natijaga bog‘langan pul bo‘lishi mumkin. Won uchun sen ko‘pincha vaqtini sotasan. Dollar uchun esa ko‘nikma, fikr, tajriba yoki masofani. Shu sababli Dollar bilan kelgan daromad odamga ichki hurmat beradi. “Men faqat ishlayotgan emasman, men qiymat yaratyapman”, degan his paydo bo‘ladi. Bu his esa odamning yurish-turishidan tortib, gapirish uslubigacha o‘zgartiradi.

Buni juda sodda, lekin aniq sxema bilan ko‘rsatish mumkin:

Lekin bu yerda ehtiyot bo‘lish kerak. Dollarni haddan tashqari ideallashtirish ham xato. Chunki Dollar bilan kelgan pul ham mas’uliyat talab qiladi. Agar odamning ichida tartib bo‘lmasa, Dollar uni tezroq buzadi. Won sekin siqadi, Dollar esa tez ochib tashlaydi. Kimdir Dollar bilan o‘sadi, kimdir Dollar bilan yo‘qoladi. Shu sababli masala “qaysi pul yaxshi” degan savolda emas, “qaysi pul seni qanday odamga aylantiryapti” degan savolda.

Shaxsiy fikrim shuki, eng kuchli pozitsiya — Won bilan barqaror yashab, Dollar bilan strategik o‘ylash. Ya’ni, kundalik hayotni real pul bilan olib borib, kelajakni global pul bilan rejalash. Ana shunda odam na tizimning quliga aylanadi, na havoyi orzularda yashaydi. U yerda muvozanat bor. Va aynan shu muvozanat xorijda uzoq muddat bardosh beradigan odamlarni ajratib turadi.

Qanday odamlar pulni ushlab qola oladi?

Pulni ushlab qolish sir emas, formula ham emas. Bu xarakter masalasi. Xorijda ko‘p pul topib, lekin bir necha yilda hech narsa yig‘a olmagan odamlar juda ko‘p. Sababi oddiy: ular pulni yutuq deb qabul qiladi. “Men qiynaldim, demak sarflashga haqqim bor”, degan ichki bahona ishlaydi. Bunday odam uchun pul — mukofot. Mukofot esa uzoq qolmaydi. U hissiyot bilan keladi va hissiyot bilan ketadi.

Pulni ushlab qola oladigan odam esa pulni vosita deb ko‘radi. U pulni ko‘rganda xursand bo‘lmaydi, u o‘ylaydi. “Bu pul menga nima erkinlik beradi? Qaysi bosqichdan chiqaradi?” degan savollar ishlaydi. Shu sababli u darhol sarflashga shoshilmaydi. Hatto oyligi oshsa ham, hayot darajasini sekin ko‘taradi. Chunki u biladi: pul tez ko‘nikadi, lekin erkinlik sekin quriladi.

Yana bir muhim farq: pulni ushlab qola oladigan odam kimga ishlayotganini aniq biladi. U doim kimnidir ko‘nglini olish uchun sarflamaydi. Brendlar, odamlar, ijtimoiy bosim — bularning bari uni tez sindira olmaydi. Chunki uning ichida bitta qoida bor: “Menda pul ko‘p bo‘lishi shart emas, lekin men pulga muhtoj bo‘lib qolmasligim kerak.” Shu qoida odamni impulsli xarajatlardan saqlaydi.

Xorijda pul tez yo‘qolishining yana bir sababi — vaqtinchaliklik hissi. Ko‘pchilik ichidan shunday o‘ylaydi: “Bu joy baribir vaqtincha, yashab olay.” Shu fikr bilan yashagan odam hech qachon mustahkam poydevor qurmaydi. Pul keladi, lekin u uy qurmaydi — faqat chodir tiklaydi. Pulni ushlab qola oladigan odam esa qaerda bo‘lishidan qat’i nazar, hayotini vaqtinchalik deb ko‘rmaydi. U bugunni ham kelajakning bir qismi deb hisoblaydi.

Oxirida eng og‘ir haqiqat: pulni ushlab qoladigan odamlar ko‘pincha kam gapiradi. Ular qancha topayotganini, qayerga sarflayotganini har kimga aytmaydi. Chunki pul oshkor bo‘lsa, bosim ham oshadi. Talab ham, kutish ham, hasad ham. Sokinlik — moliyaning yashirin qalqoni. Shuning uchun haqiqiy yig‘ilgan pul ko‘pincha jim bo‘ladi.

Agar bu qism senga tanish tuyulgan bo‘lsa, demak sen pul topish bosqichidan o‘tib, pulni saqlash bosqichiga kiryapsan. Keyingi bosqich esa undan ham kam odam yetadigan joy: pulni ishlatib, o‘zingni sotmasdan yashash.